De paltrokmolen uit 1680, afkomstig uit Numansdorp. Nu in het Openluchtmuseum te Arnhem.
De molen staat op een rond eiland. De molen wordt op de wind gedraaid, afhankelijk daarvan wordt dan ergens op het eiland hout aan- en afgevoerd.
De zeilen worden voor de wieken van de houtzaagmolen gespannen, de vlaggetjes worden weggehaald.
De afstand tussen de zaagbladen wordt met houten klosjes of "duifjes" afgesteld. De zagen worden dus stuk voor stuk ingespannen.
Het zaagpakket ingespannen in het gietijzeren zaagraam.
Met wiggen wordt elke zaag na afstellen aangespannen
in silhouet.
Die oude eik moet hier toch ergens liggen....... Toch?
Met een lier wordt hij naar het eiland getrokken
Niet, ik zeg: NIET loslaten.....
Samen trekken we de stam rond het eiland naar de kraan van de molen.
Nog een klein stukje.....
En met de vlothaak wordt de stam tegen de wal getrokken.
De schors wordt van de stam gestoken, om de zagen langer scherp te houden.
Omdat de stam onder water lag zit er nl. zand en troep in de schors.
En daar houden zagen niet zo van.....
Nu wordt van de stam het evenwichtspunt geschat, en daar wordt een haak ingeslagen. De stam moet recht de molen in....
Ja, hijsen maar.....
De stam wordt een stuk opgehesen.....
Omdat ie nog niet recht genoeg hangt slaan we er wat ijzeren haken in, en hangen er nog wat ketting aan
Hier is de stam op hoogte
En daar draait de stam langzaam de molen in
De kraan kan draaien, om de stam zo.....
boven de slee te krijgen. ketting, haken en touw kunnen los.....
En de stam wordt op onderhouten (de losse dwarsbalken) in het verlengde van de slee gelegd.
Op dit latje staan krijtstreepjes die overeenkomen met de zagen. Zo kan bepaald worden hoe de stam het beste gezaagd kan worden om er veel bruikbaar hout uit te krijgen
Mark krikt de stam nog beter in lijn.
Met balkijzers en met touw wordt de stam stevig vastgesjord.
Echt stevig bedoelen we dan......... Zo kan de stam niet verdraaien. Dat wil je niet als je aan het zagen bent.
Hier zie je mooi de zaagperken. Het kloofperk links, het kantrechtperk in het midden, en rechts herhaalt zich dat. Normaal kunnen al deze perken tegelijk! werken.
En nu worden de zagen in het werk gesteld. de drie zaagramen beginnen hun dans.....
Langzaam wordt de slee, met stam en al, naar het zaagraam getransporteerd
Vandaag doet alleen het eerste raam, ook wel het kloofraam genoemd, werkelijk dienst.
De eerste millimeters zijn gezaagd.....
Mark houdt vooral het begin met argusogen -en zijden handschoentjes- scherp in het oog
Vooral serieus kijken Paulus......
Nu weer een stukje verder. Meteen is er een nieuw onderhout onder de stam geschoven
De drie zaagramen gaan gestaag -als de zuigers van een motor- netjes om de beurt op en neer. Zo wordt de windkracht gelijkmatig op de drie zaagramen losgelaten...... Slim die jongens uit 1680
Om eventuele spanning in het hout op te vangen slaat Mark krammen in de kop.
Want als het hout kan trekken, dan klemt dat de zagen af. Een stam kan dan wel eens omhoog komen, met slee en al. (1000 kilo dus.....)
en er is nog een wig onder de stam geslagen, om te zorgen dat ie echt lekker "draagt" op de slee.
een mooi doorkijkje
De slee moet vooruit geduwd worden. Dit wiel heet het krabbelwiel. Per zaagbeweging neemt de onderste tand het grote wiel een of twee tandjes mee.
De bovenste tand voorkomt dat het wiel weer terug kan draaien. De as is verbonden met een tandwiel
Hier zie je van het krabbelwerk de as, het tandwiel, en daarboven de tandheugel die aan de slee vastzit. Als het krabbelwiel draait, wordt de slee vooruit geduwd.
En er wordt ook nog zaagsel geproduceerd.... (Voor de palingrokerij)
En dat zaagsel moet worden weggehaald. Boven de zaagselhoop zie je nog mooi het gietijzeren raam, waar ook onderin wiggen zitten om de zagen aangespannen te houden.
Een ijzeren klem om een stam omhoog te takelen
Hier zie je het draaiplateau en de houten rollen van de paltrokmolen. Vlak boven de grond, let maar op het gras. Normaal draait alleen de kap, hier draait zowat de hele molen. (45 ton zwaar!!)
Heeft een gewone molen een stelling nodig die om de molen heenloopt, deze molen heeft aan een klein stukje stelling genoeg.
En naar dat kleine stukje mag je dan toe lopen via een smal plankier..... Op tig meter hoogte of zo.
Publiek mag rond de molen lopen. Als we niet aan het hijsen zijn tenminste: dan wordt een deel afgezet. Veiligheid voor alles tenslotte.
En hier mag het publiek op het trapje komen. Zo kun je goed het zagen bekijken.
En kunnen wij veiligheid van het publiek en onszelf waarborgen. Hier schiet het zagen trouwens al aardig op.
De bedieningstouwen om de zagen in en uit het werk te zetten, de hendel om de kraan te bedienen.
Per zaagslag wordt de slede 0.8 mm. opgeschoven. Het zagen van deze stam duurde plm. 2 uur.
Het laatste balkijzer is overgezet, en het onderhout met wiggen geplaatst.
Tot nog toe is molenaar/houtzager Mark nog zeer tevreden.
Hier zie je dat het laatste onderhout breder is. Het loopt op tegen het gietijzeren zaagraam, en wordt onder de stam uitgedrukt. Zo "draagt" de stam tot het laatste moment.
Het touw geeft een veilige afstand.
Om eerlijk te zijn heeft de molen te weinig windvangst wegens veel bomen in de omgeving. Een elektromotor ondersteunt dus om het zaagproces verder origineel te laten verlopen....
Hier zie je dat het water uit de stam loopt. Het hout is dan ook kletsnat omdat het jaren onder water lag.
En hier zie je de tanden al uit de stam steken. Het kloven is gedaan. De stam is gezaagd.
We begonnen om tien uur, nu loopt het tegen vier uur. Een dag werk dus.....
De slede met de stam is een meter verder gedraaid. Je kan mooi zien dat het laatste onderhout voor het zaagperk blijft liggen.
Een kram houdt de planken rechtop.....
Nu worden de planken een voor een voorzichtig gekanteld en opzij gelegd.
De bruikbare planken zijn met slede en al terug gedraaid. (De foto is dan ook genomen vanaf de andere kant.)
Nu moet het hele plankpakket naar het tweede zaagperk gewrikt worden.
Voorzichtig aan wordt de "stam" naar links weggeheveld. De stam woog naar schatting 600 kilo. Alleen wat zaagsel en twee schaaldelen zijn er nu vanaf...
onderhouten als glijbaan.....
Hier liggen de planken op het tweede perk, klaar voor volgende week. De planken zijn overigens voor de boothelling bedoeld, die nu nog te kort is. Die boothelling ligt vlak tegenover de molen.
We ruimen nog wat op, Antoon brengt het zaagsel weg.....
De zeilen gaan weer weg, de vlaggetjes worden weer in de wieken gehangen....Volgende week woensdag wordt er weer gezaagd, zoals elke woensdag.....
Dank voor de belangstelling.....Mark, Antoon en Paulus den Boer
